Jak bezpiecznie oglądać zaćmienie Słońca? "Skutki mogą być nieodwracalne"

W Polsce zjawisko rozpocznie się wieczorem, jeszcze przed zachodem Słońca, ale w wielu miejscach kraju faza maksymalna przypadnie już po tym, jak tarcza schowa się za horyzontem. Najlepszych warunków do obserwacji można spodziewać się w zachodniej i północnej części kraju.

Pas zaćmienia całkowitego rozpocznie się na półwyspie Tajmyr na północy Rosji, następnie przejdzie nad Oceanem Arktycznym i Grenlandią, by dotrzeć na Islandię. Później zjawisko przemieści się nad Atlantykiem, obejmie Hiszpanię i skrawek Portugalii, a zakończy się nad Morzem Śródziemnym w rejonie turystycznych wysp, takich jak Ibiza czy Majorka.

Najdłuższa faza całkowita ma być widoczna na Islandii, w okolicach klifów Latrabjar i potrwa 2 minuty i 13 sekund. Poza pasem całkowitości obserwatorzy w wielu miejscach zobaczą zaćmienie częściowe, m.in. w większej części Europy (także w Polsce), a również w północno-zachodniej Afryce oraz w północno-wschodnich rejonach Ameryki Północnej.

W Polsce zaćmienie częściowe zacznie się w zależności od miejsca między ok. 19.10 a 19.20. Słońce zajdzie natomiast między ok. 20.00 (Rzeszów) a ok. 20.30 (Szczecin), co sprawi, że nie wszędzie maksimum będzie można zobaczyć nad horyzontem.

Z danych zebranych w "Almanachu astronomicznym na rok 2026" Polskiego Towarzystwa Astronomicznego wynika, że np. w Gdańsku początek zaćmienia przewidziano na 19.11, maksimum na 20.05, a zachód Słońca na 20.23. Dla Warszawy podano 19.15 jako początek, a jednocześnie 20.07 jako czas maksimum i zachodu Słońca. We Wrocławiu zjawisko ma się zacząć o 19.17, maksimum osiągnąć o 20.12, a Słońce zajść o 20.19.

Maksymalną fazę w Polsce zapowiedziano na 88 proc. w Kotlinie Kłodzkiej. Najmniej efektownie ma być w Bieszczadach, gdzie przed zachodem Słońca widoczna będzie tarcza przysłonięta w 42 proc..

Obserwowanie zaćmienia bez zabezpieczenia jest niebezpieczne nawet wtedy, gdy Księżyc zasłania znaczną część tarczy Słońca.

Jeżeli choć niewielki fragment tarczy słonecznej pozostaje widoczny, musimy korzystać z odpowiednich filtrów. Patrzenie na Słońce bez zabezpieczenia może prowadzić do trwałego uszkodzenia siatkówki. To tak, jakbyśmy za pomocą lupy skupiali światło dokładnie na własnym oku. Skutki mogą być nieodwracalne - podkreślił dr inż. Paweł Janowski, popularyzator nauki z Wydziału Fizyki i Informatyki Stosowanej Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, cytowany w informacji przesłanej przez uczelnię.

Ekspert wskazał, że bezpiecznym rozwiązaniem są certyfikowane okulary do obserwacji zaćmień z filtrami spełniającymi normę ISO 12312-2, które przepuszczają jedynie niewielki ułamek światła słonecznego. Do obserwacji nie trzeba jednak drogiego sprzętu: według Janowskiego wystarczą specjalne okulary astronomiczne, a przy odpowiednich filtrach można użyć także lornetki lub teleskopu.

Janowski zwrócił też uwagę na metodę projekcyjną: zamiast patrzeć w Słońce, można rzutować jego obraz na kartkę i obserwować, jak zmienia się kształt tarczy. Naturalnym "projektorem" mają być również przerwy między liśćmi drzew, które podczas częściowego zaćmienia mogą tworzyć na chodnikach lub ścianach wiele małych obrazów przysłoniętego Słońca.

Jednocześnie ekspert odradza sposoby, które przez lata zyskały popularność, ale nie chronią skutecznie wzroku. Wymienił m.in. płyty CD, przydymione szkło, okulary przeciwsłoneczne czy klisze fotograficzne, podkreślając, że mogą dawać złudne poczucie bezpieczeństwa, a oko nie odczuwa bólu w trakcie uszkadzania siatkówki.

Islandia i Hiszpania przygotowywały się na zwiększone zainteresowanie turystów już od ubiegłego roku. W Hiszpanii władze regionalne i lokalne wyznaczyły ponad 400 oficjalnych lub rekomendowanych punktów obserwacyjnych.

Osoby, które nie będą mogły zobaczyć zjawiska na żywo, mają mieć do dyspozycji transmisje internetowe na różnych platformach społecznościowych, zarówno z Polski, jak i z rejonów, gdzie wystąpi faza całkowita.

Następne całkowite zaćmienie Słońca, które będzie widoczne m.in. w południowej części Hiszpanii, a także w Afryce Północnej, Arabii Saudyjskiej i Jemenie, zapowiedziano na 2 sierpnia 2027 r. Wówczas najdłuższy odcinek fazy całkowitej ma potrwać 6 minut i 23 sekundy.