Jak w piekielnym labiryncie. Polak mówi o gehennie na Zachodnim Brzegu

• Redakcja o2.pl, będąca częścią Wirtualnej Polski, i Polska Misja Medyczna (PMM) rozpoczynają zbiórkę pieniędzy na pomoc dla Palestyńczyków na Zachodnim Brzegu.
• Sytuacja Palestyńczyków jest dramatyczna. Z powodu silnej presji osadniczej Izraela tracą dostęp do wody, jedzenia i źródeł utrzymania, jakimi są pola uprawne. PMM próbuje zapewnić im dostęp do podstawowej opieki medycznej.
• Liczba aktów przemocy ze strony osadników izraelskich stale rośnie. - Październik był miesiącem rekordowym - przyznaje w rozmowie z o2.pl Jakub Belina-Brzozowski, koordynator komunikacji w Polskiej Misji Medycznej.
• Wpłat na pomoc dla Palestyńczyków można dokonywać pod tym adresem: https://misjapomoc.pmm.org.pl/fundraisers/ratujmy-zdrowie-palestynczykow

Rafał Strzelec, dziennikarz o2.pl: Biuro Narodów Zjednoczonych ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej informowało, że w 2022 r. liczba ataków izraelskich osadników na Palestyńczyków z Zachodniego Brzegu wynosiła 852. W 2025 r.– 1836. Jak to wygląda obecnie?

Jakub Belina-Brzozowski, koordynator komunikacji w PMM: Październik był miesiącem rekordowym. Według ONZ mieliśmy 396 udokumentowanych ataków w ciągu niecałego miesiąca, bo to liczby do 26 października. To równowartość niemal połowy wszystkich ataków z 2022. Strona palestyńska podaje, że było ich więcej – nawet powyżej tysiąca.

Od kiedy trwa eskalacja tego zjawiska?

Myślę, że jedną z nich jest zaostrzenie konfliktu izraelsko-palestyńskiego, do którego doszło po październiku 2023 r., czyli po ataku Hamasu i tym, w jak koszmarny sposób odpowiedział na niego Izrael. Kiedy byłem na Zachodnim Brzegu, wszyscy dzielili ten okres na czas przed 2023 r. i po 2023 r. Miało to duży wpływ na zaostrzenie nastrojów po obu stronach.

Wspomniał Pan, że był w ostatnim czasie na Zachodnim Brzegu. Co mówią ludzie o tych zdarzeniach? Jaki mają one charakter?

Przemoc ze strony osadników przybiera różne formy. Szczególnie narażone są społeczności beduińskie w Strefie C, którym pomagamy. Ataki mają często charakter bezpośredniej przemocy fizycznej. Dochodzi do pobić, a czasami nawet do użycia broni. Sami osadnicy mają na koncie ponad 40 ofiar śmiertelnych od 2023 r. To nie jest przemoc symboliczna, to realne zagrożenie. Pamiętajmy też, że jeszcze więcej osób ginie ze względu na przemoc ze strony państwa: według Biura Wysokiego Komisarza ONZ ds. Praw Człowieka, od października 2023 r., na terenie Zachodniego Brzegu zginęło łącznie ponad 1000 Palestynek i Palestyńczyków.

Czy w ataki są zaangażowane izraelskie służby?

Z relacji, które słyszałem, wynika, że służby przyjeżdżają na miejsce razem z osadnikami w trakcie ataków. Zdarza się, że Palestyńczycy próbują zgłosić taki atak na policję, ale trafiają na komisariat, w którym dyżurują funkcjonariusze biorący udział w tym ataku lub przynajmniej asystujący osadnikom. Te relacje potwierdzają zresztą raporty międzynarodowych organizacji, takich jak Amnesty International.

Jakie jeszcze formy presji są stosowane przez osadników?

Drugą formą przemocy jest to, co eufemistycznie określa się mianem nękania. To jednak bardzo łagodne określenie w stosunku do tego, co rzeczywiście się tam dzieje. To działania mające na celu pozbawienie mieszkańców dostępu do podstawowych zasobów i usług.

W jednej ze społeczności, którą odwiedziłem, mieszkańcy opowiadali mi, że skończył im się materiał służący do naprawiania rur doprowadzających wodę. W ciągu ostatniego miesiąca rury te były przecinane prawdopodobnie pięć razy. Mieszkańcy są już przyzwyczajeni do tego, że osadnicy regularnie je niszczą. Robili to jednak tak często, że zabrakło materiałów potrzebnych do naprawy. W związku z tym mieszkańców czekała wyprawa do miasta, aby uzupełnić zapasy.

Rozumiem, że słowo "wyprawa" jest nieprzypadkowe? Osiedla izraelskie budowane na Zachodnim Brzegu to zwarte, tworzące małe miasta ośrodki, mające własne szkoły, administrację, drogi. Te ostatnie przecinają przestrzeń, w której żyją Palestyńczycy, ale oni sami nie mogą z niej korzystać...

Przemieszczanie się po Zachodnim Brzegu jest dla Palestyńczyków, szczególnie tych mieszkających w strefie C, niezwykle trudne. Muszą pokonywać punkty kontrolne, na których mogą zostać zatrzymani na kilka godzin. Nie mają też pewności, czy w ogóle zostaną przepuszczeni. Niektóre drogi na Zachodnim Brzegu są całkowicie niedostępne dla Palestyńczyków.

To przypomina poruszanie się w labiryncie. Dotyczy to nie tylko samych Palestyńczyków. Kiedy podróżowałem z nimi, również doświadczałem tych trudności. Zdarzało się, że mieliśmy dotrzeć do społeczności położonej kilkanaście kilometrów od Ramallah, ale wybieraliśmy znacznie dłuższą trasę, aby uniknąć wielogodzinnego oczekiwania w punkcie kontrolnym. W rezultacie pokonanie takiego odcinka zajmowało nam nawet prawie dwie godziny.

Wracając do nękania – na Zachodnim Brzegu regularnie dochodzi do podpalania drzew oliwnych podczas zbiorów, trwających głównie w październiku i listopadzie. Są one jednym ze źródeł utrzymania Palestyńczyków.

Problemem są nie tylko podpalenia. Zdarza się również, że infrastruktura jest budowana w taki sposób, aby odizolować wioski od należących do nich pól uprawnych. Przykładowo, między dużą palestyńską miejscowością a jej polami uprawnymi może przebiegać droga szybkiego ruchu. W praktyce, jeśli taka droga oddziela mieszkańców od ich ziemi, często nie mają już możliwości, aby się nią zajmować i uprawiać ją. W ten sposób, na różne sposoby, Palestyńczycy są odcinani od źródeł utrzymania, ale również od możliwości zachowania samowystarczalności.

Wspomniane wcześniej społeczności beduińskie opowiadały mi, że jeszcze kilka-kilkanaście lat temu posiadały stada liczące kilkaset zwierząt. Dzięki hodowli były w stanie samodzielnie się wyżywić i utrzymać z dochodów uzyskiwanych ze sprzedaży produktów pochodzących od nich. Obecnie muszą ograniczać swoje stada z kilkuset do zaledwie kilkudziesięciu sztuk, ponieważ tylko tyle są w stanie pomieścić w zagrodach na terenie swoich osad – bo gdy te wychodzą poza ich granice, są "rekwirowane" przez osadników. Nie są już samowystarczalne. Potrzebują pomocy organizacji humanitarnych.

Jaka jest różnica między życiem osadników na izraelskim osiedlu na Zachodnim Brzegu a palestyńską większością na tym obszarze?

Palestyńczykom w praktyce nie pozwala się na budowanie nowych budynków. W samym 2025 r. zatwierdzono plany budowy dla niemal 28 tysięcy budynków mieszkalnych dla obywateli Izraela w Strefie C, od 2023 r. liczba ta przekracza 50 tysięcy. Jeśli zostaną one wybudowane, daje to możliwość osiedlenia się w nich co najmniej stu, jeśli nie kilkuset tysięcy osób. Tymczasem po stronie palestyńskiej w tysiącach można było liczyć jedynie zniszczone budynki. W 2025 r. nie zatwierdzono żadnego z 1022 wniosków dotyczących budowy mieszkań złożonych przez Palestyńczyków. To w pełni świadome działanie władz izraelskich.

W przypadku samych Beduinów sytuacja jest oczywiście specyficzna. To odrębna społeczność, której członkowie niekoniecznie chcieliby mieszkać w dużych osiedlach czy blokach ze względu na nomadyczne korzenie. Problem dotyczy przede wszystkim dostępu do podstawowych dóbr, takich jak woda i energia elektryczna. Kontrola nad dostępem do wody na Zachodnim Brzegu należy praktycznie w całości do Izraela. Mimo że woda znajduje się w podziemnych zasobach tego terytorium, to Izrael decyduje, kto i w jakim zakresie może z niej regularnie korzystać. Zarówno społeczności beduińskie, jak i wiele innych społeczności palestyńskich mają bardzo ograniczony dostęp do wody. To samo dotyczy energii elektrycznej. Zupełnie inna sytuacja panuje na osiedlach izraelskich.

Jakie są wobec tego warunki "mieszkaniowe" Palestyńczyków?

W dużych miastach często jedynym rozwiązaniem jest rozbudowa budynków wzwyż. Z kolei mieszkańcy czasami próbują stawiać tak zwane nielegalne konstrukcje, czyli obiekty budowane bez pozwolenia. Władze izraelskie bardzo rygorystycznie podchodzą jednak do takich przypadków. Po pewnym czasie konstrukcje te są rozbierane lub niszczone.

Podam przykład społeczności beduińskich, z którymi współpracujemy. W ramach projektu pomocowego, który do końca tego roku jest współfinansowany w ramach polskiej współpracy rozwojowej przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, stworzyliśmy tam przestrzeń przeznaczoną na zajęcia edukacyjne. Nie mogliśmy jednak postawić żadnego trwałego budynku, ponieważ nie mieliśmy na to pozwolenia. Ostatecznie przestrzeń wykonano z blachy i brezentu. Nie była to żadna stała konstrukcja. Co więcej, pozostawiliśmy jedną ścianę otwartą, aby obiekt nie miał cech, które mogłyby zostać uznane za konstrukcję budowlaną. W przeciwnym razie mógłby zostać przeznaczony do rozbiórki.

Nie ulega wątpliwości, że wszystkie te działania mają na celu wypchnięcie Palestyńczyków z ich ziemi. Kiedy muszą uciekać przed atakami osadników, to gdzie znajdują schronienie?

Z naszego doświadczenia wynikało, że szukali schronienia u swoich bliższych lub dalszych krewnych. Po prostu gdzieś się osiedlali, zamieszkiwali razem z dalszą rodziną. Oznaczało to również, że sama społeczność de facto przestawała istnieć, ponieważ jej członkowie rozpraszali się po terenie, głównie Zachodniego Brzegu.

Jak wygląda obszar, o którym mówimy pod względem administracyjnym i geograficznym?

Tereny te są zdecydowanie pustynne. Jeśli zobaczymy duże obszary zieleni, to są to zwykle osiedla lub uprawy izraelskie, co wynika z dostępu do wody. Ważne jest również to, że Zachodni Brzeg jest podzielony na trzy strefy: A, B i C. Strefa A teoretycznie znajduje się pod pełną kontrolą militarną i cywilną Autonomii Palestyńskiej. Oczywiście w praktyce zdarzają się sytuacje, w których te zasady są naruszane, ale tak wynika z porozumień z Oslo. Strefa B znajduje się formalnie pod kontrolą militarną Izraela i cywilną Autonomii Palestyńskiej. Mamy jednak przykłady naruszania tych ustaleń, ponieważ izraelskie osiedla są zakładane nielegalnie również na terenie tej strefy. Strefa C znajduje się pod pełną kontrolą militarną i cywilną Izraela. Obejmuje około 60 proc. powierzchni Zachodniego Brzegu.

Co najistotniejsze, to nie są wyznaczone pasy ziemi. Strefa A i B to małe, odosobnione "plamy" na mapie, otoczone przez duże połacie ziemi Strefy C. To rodzi poważne konsekwencje. W czerwcu doszło do bardzo głośnego incydentu. Wykładowca uniwersytetu w Betlejem, Fahd Abu Haikal, podróżował z rodziną. Funkcjonariusze stojący na poboczu dali mu sygnał, żeby się zatrzymał. Zaczął to robić, ale według funkcjonariuszy robił to zbyt wolno; twierdzą, że poczuli się zagrożeni. Oddali więc strzały w kierunku samochodu. On i jego żona zostali ranni, zginął ich 7-miesięczny syn, Sam. Wyjeżdżanie poza miasto, poza strefę A, jest więc niebezpieczne i dlatego ludzie, jeśli tylko mogą, skrajnie ograniczają takie podróże.

Jakie działania podejmujecie, aby pomóc lokalnym społecznościom?

Nasi medycy od poniedziałku do piątku ruszają vanem, zazwyczaj z Ramallah, gdzie znajduje się stała baza, i jadą ze sprzętem medycznym do społeczności beduińskich. Na miejscu medycy mają zwykle wydzieloną przestrzeń, w której mogą przyjmować pacjentów. Czasami jest to na przykład budynek lokalnej szkoły. Rozkładają tam sprzęt.

Do badań i organizują coś w rodzaju prowizorycznego gabinetu. Następnie przyjmują pacjentów. Jest to podstawowa opieka zdrowotna – można powiedzieć, że na miejscu powstaje niewielka, mobilna przychodnia. Oczywiście w przypadku podejrzenia poważniejszych schorzeń pacjenci są kierowani do szpitali, zazwyczaj w strefie A, choć dojazd do nich jest bardzo trudny.

Kim są pacjenci? Czy to głównie osoby starsze?

Struktura wiekowa społeczności beduińskich, którym pomagamy, jest bardzo zróżnicowana. Jest tam bardzo dużo dzieci i młodych osób. Jest zupełnie inaczej niż na Ukrainie. Tam docieramy do terenów położonych blisko linii frontu, gdzie dominują seniorzy, ponieważ tylko oni tam pozostali. Natomiast w przypadku społeczności beduińskich na Zachodnim Brzegu mamy właściwie pełny przekrój wiekowy.

Z jakimi problemami medycznymi przychodzą najmłodsi pacjenci?

Są to podstawowe infekcje i dolegliwości, z którymi możemy się spotykać również w Polsce. Występują jednak także bardziej specyficzne problemy, na przykład różnego rodzaju choroby skóry, wynikające z trudności w utrzymaniu higieny. Wiąże się to z ograniczonym dostępem do wody na miejscu, a także z różnymi zakażeniami, które mogą być tego konsekwencją.

Zdarzają się również problemy wynikające ze spożycia zanieczyszczonej wody lub jedzenia. Ze względu na ograniczony dostęp do wody mieszkańcy nie zawsze mają możliwość umycia produktów spożywczych przed ich zjedzeniem. Nie każdy zdaje sobie sprawę, ale w krajach Globalnego Południa ostra biegunka zalicza się do jednej z najpoważniejszych przyczyn zgonów dzieci poniżej piątego roku życia. Z polskiej perspektywy może się to wydawać zupełnie absurdalne. Biegunka jest nieprzyjemną dolegliwością, ale raczej w Polsce nie doprowadza do śmierci. Jednak w tamtejszych, trudnych warunkach może mieć bardzo poważne, nawet śmiertelne skutki.

Pomoc dla Palestyńczyków, którą niesie Polska Misja Medyczna, jest realizowana ze środków MSZ, ale tylko do końca 2026 r. Co dalej? Jakie są największe potrzeby w tej chwili?

Obecnie zbieramy środki, aby móc pomagać tym społecznościom również w przyszłym roku. Do końca 2026 r. nasze działania wspiera i współfinansuje Ministerstwo Spraw Zagranicznych, za co bardzo dziękujemy. Dzięki temu mogliśmy nieść bardzo potrzebną pomoc tysiącom osób. Projekt jednak się kończy, a my chcemy kontynuować pomoc. Zależy nam na tym, żeby kliniki mobilne nadal docierały do palestyńskich społeczności beduińskich. Dlatego zbieramy środki, które pozwolą nam samodzielnie, wspólnie z naszym lokalnym partnerem, Palestine Medical Relief Society, finansować dalsze funkcjonowanie tych klinik.

Część środków udało nam się już zebrać i zabezpieczyć. Nadal jednak potrzebujemy pieniędzy na podstawowe wydatki, takie jak zakup leków, wykonywanie badań laboratoryjnych i inne koszty związane bezpośrednio z opieką medyczną. Założyliśmy już zbiórkę na ten cel i zachęcamy do jej wsparcia. Dzięki temu będziemy mogli nadal nieść pomoc, która jest tam na miejscu bardzo potrzebna.

***

Redakcje o2.pl i Wirtualnej Polski wraz z Polską Misją Medyczną zbierają środki na pomoc potrzebującym na Zachodnim Brzegu. Każda złotówka przyczynia się do poprawy warunków życia w obliczu trwającego kryzysu. Wpłat można dokonywać TUTAJ.