Jak rozpoznać udar? Zasada, która może uratować życie

Udar nie nadchodzi małymi kroczkami i nie apeluje o tym z wyprzedzeniem, tylko rozwija się w ciągu kilku minut. O losie chorego przesądza wtedy szybkość reakcji osoby, która znajduje się obok. Na szczęście istnieje prosty schemat oparty na czterech literach, który ułatwia rozpoznanie najważniejszych objawów bez żadnej wiedzy medycznej. Dalej wyjaśniamy znaczenie każdej z liter oraz sposób reakcji w chwili, kiedy każda minuta jest na wagę złota, choć w tym przypadku na wagę zdrowia.

Udar ma miejsce wtedy, gdy dochodzi do nagłego zaburzenia krążenia w mózgu. W udarze niedokrwiennym naczynie zatyka skrzeplina, czyli zakrzep blokujący przepływ. Ten typ udaru obejmuje aż 80 procent przypadków. W udarze krwotocznym naczynie pęka i krew wylewa się do tkanki. Mózg wręcz wymaga stałego dopływu tlenu i glukozy, a jego zapasy są bardzo ograniczone, dlatego komórki nerwowe zaczynają obumierać już po kilku minutach od odcięcia krwi. Badacze oszacowali, że w powszechnym, nieleczonym udarze niedokrwiennym, gdy zatkana jest duża tętnica doprowadzająca krew do mózgu, może ginąć około 1,9 miliona neuronów z każdą minutą zwłoki. Im dłużej trwa niedokrwienie, tym większy obszar mózgu przepada bezpowrotnie. W Polsce notuje się rocznie około 80 tysięcy udarów, a duża część kończy się trwałą niepełnosprawnością. Tempo reakcji przesądza o tym, ile mózgu uda się ocalić.

Skrót FAST powstał w Wielkiej Brytanii pod koniec lat dziewięćdziesiątych i szybko trafił do kampanii zdrowotnych na całym świecie. Cztery angielskie słowa układają się tu w hasło, które łatwo zapamiętać. Face oznacza twarz, Arms ramiona, Speech mowę, a Time czas. Każda litera mówi, na co od razu zwrócić uwagę, gdy podejrzewa się udar. Siła tego schematu leży w prostocie, ponieważ wykonanie wszystkich sprawdzeń zajmuje mniej niż minutę i nie wymaga sprzętu ani fachowej wiedzy. Badania dają do zrozumienia, że FAST pomaga rozpoznać większość udarów, ale niestety nie wszystkie. Niektóre udary, a najbardziej te dotyczące tylnej części mózgu, mogą dawać mniej typowe objawy, takie jak zawroty głowy, zaburzenia równowagi albo problemy z widzeniem. Mimo tego ograniczenia te proste cztery litery do dziś ratują życie mnóstwa osób.

Pierwsza litera kieruje uwagę na twarz, ponieważ udar często osłabia pracę mięśni po jednej stronie. Wystarczy poprosić osobę o uśmiech lub pokazanie zębów i obserwować twarz. Sygnalizacją alarmową jest opadający kąt ust, wygładzenie zmarszczek na jednym policzku oraz wykrzywienie zamiast symetrii. Taka asymetria bierze się stąd, że udar uszkadza obszar mózgu sterujący mięśniami mimicznymi, więc jedna połowa twarzy przestaje słuchać poleceń. Warto pamiętać o jednym, by nie popaść w paranoję. Lekka asymetria twarzy występuje naturalnie u wielu ludzi, dlatego liczy się nagła zmiana, a nie drobna różnica obecna od zawsze. Gdy uśmiech robi się jednostronny w kilka chwil, trzeba potraktować to poważnie.

Druga litera odnosi się do ramion, bo udar często osłabia rękę po jednej stronie ciała. Najprostszy test polega na tym, żeby poprosić osobę o uniesienie obu rąk przed siebie i utrzymanie ich przez około 10 sekund z zamkniętymi oczami. Niepokojące jest opadanie jednej z rąk, drżenie albo brak siły do jej podniesienia. Częstym objawem jest też nagłe drętwienie lub mrowienie ręki po jednej stronie. Taki obraz wynika z zasady, że lewa półkula mózgu steruje prawą połową ciała, a prawa lewą, więc uszkodzenie jednej strony mózgu uderza w przeciwną stronę ciała. Niepokoi przede wszystkim to, gdy ręka nagle traci siłę. Jeśli była tylko uciśnięta podczas snu albo siedzenia, czucie i sprawność na ogół szybko powraca. Gdy jedna ręka opada bezwładnie i nie chce wrócić do góry, sprawa robi się pilna.

Trzecia litera dotyczy mowy, bo udar często zaburza mówienie oraz rozumienie słów. Wystarczy poprosić osobę o powtórzenie prostego zdania, na przykład "Kto ty jesteś? Polak mały". Niepokojąca jest mowa bełkotliwa, niezrozumiała, spowolniona lub plątanina słów, które do siebie nie pasują. Część chorych w ogóle nie może wydobyć głosu, a inni nie rozumieją, o co się ich pyta, więc nie mówią nic. Taka sytuacja jest często spowodowana uszkodzeniem półkuli dominującej dla mowy, najczęściej lewej, dlatego może uderzać w język i komunikację. Trzeba odróżnić to od zwykłego potknięcia językowego, które zdarza się każdemu, tym bardziej w stresującej sytuacji i szybko mija. Gdy wygadana osoba nagle gubi słowa lub mówi bełkotem, należy działać bez zwłoki.

Ostatnia litera oznacza czas i jest najważniejsza z całej czwórki. Przy podejrzeniu udaru pierwszym ruchem ma być telefon na numer 112 lub 999, a nie czekanie na poprawę. Lek rozpuszczający skrzeplinę podaje się w ciągu 4,5 godziny od pierwszych objawów. Leczenie to nosi nazwę tromboliza. Mechaniczne usunięcie zakrzepu z naczynia, czyli trombektomia, w wybranych przypadkach wykonuje się nawet do 24 godzin. Im wcześniej chory trafi na oddział udarowy, tym większa szansa na powrót do sprawności. Pomaga zapamiętanie godziny, o której pojawiły się objawy, bo lekarz potrzebuje tej informacji do wyboru terapii. Gdy nikt nie widział początku, punktem odniesienia jest ostatni moment, w którym osoba była zdrowa. Każda minuta zwłoki zmniejsza te szanse.

Do przyjazdu karetki obowiązuje kilka prostych zakazów. Choremu nie podaje się jedzenia ani picia, bo udar często zaburza połykanie i grozi zadławieniem się. Nie wolno też podawać żadnych leków na własną rękę, w tym aspiryny, ponieważ przy udarze krwotocznym taki lek nasila krwawienie w mózgu. Błędem jest czekanie, aż objawy same ustąpią, oraz odsyłanie osoby do łóżka, bo sen marnuje bezcenny czas. Jeśli chory jest nieprzytomny i oddycha, najlepiej ułożyć go na boku, żeby nie zakrztusił się śliną. Resztę podpowie dyspozytor, który przez telefon poprowadzi czynności krok po kroku. Na udar narażone są głównie osoby starsze oraz pacjenci z nadciśnieniem, migotaniem przedsionków, cukrzycą lub wysokim cholesterolem. U nich czujność powinna być największa.

Cztery litery FAST wyjątkowo łatwo zapamiętać, a w razie udaru pomagają zareagować szybko i trafnie. Twarz, ramiona, mowa oraz czas składają się na prosty schemat, który wykona każdy świadek zdarzenia. Przy najmniejszym podejrzeniu udaru nie ma na co czekać. Pierwszym odruchem musi być telefon po pomoc, bo o powrocie do zdrowia przesądzają pierwsze minuty.