Kluczowy punkt na mapie. Państwo bez stałej armii czuje oddech Rosji

• To cykl "Blisko Świata", w ramach którego piszemy na o2.pl o kryzysach humanitarnych, konfliktach zbrojnych i innych ważnych wydarzeniach w różnych zakątkach globu.
• Islandia leży w kluczowym punkcie świata w tzw. luce GIUK. Wyspa ma ogromne znaczenie strategiczne, ale nie ma regularnej armii.
• W lutym państwo ogłosiło nową strategię bezpieczeństwa, która zakłada rozwijanie zdolności rozpoznawczych. - Nie mówimy tu o formowaniu pułków piechoty czy wojsk zmechanizowanych, lecz o budowaniu systemów obserwacji morza i powietrza – mówi o2.pl Tomasz Zduńczyk, ekspert PISM, analityk ds. bałtyckich i nordyckich w programie Europa.
• Nasz rozmówca wskazuje, kto obecnie dba o bezpieczeństwo wyspy i czy w dobie napięć geopolitycznych władze w Rejkiawiku traktują Rosję jako zagrożenie.

Rafał Strzelec: O Islandii mówi się jako o państwie bez armii. Kto zatem dba o bezpieczeństwo wyspy?

Tomasz Zduńczyk, ekspert PISM: Kluczową rolę odgrywa Straż Przybrzeżna. Wykonuje ona zadania związane z ochroną wybrzeża, prowadzeniem rozpoznania oraz zabezpieczaniem szlaków morskich przebiegających w pobliżu Islandii. Można ją uznać za główny element islandzkich struktur typu quasiwojskowego.

Islandia rzeczywiście nie posiada regularnej armii i pod względem obronnym jest uzależniona od wsparcia NATO. W Ministerstwie Spraw Zagranicznych funkcjonuje Dyrektoriat Bezpieczeństwa i Obrony, w którym około 30 osób zajmuje się kwestiami obronnymi – wyspa nie ma bowiem klasycznego resortu obrony. Do tego dochodzą służby odpowiedzialne za bezpieczeństwo wewnętrzne, czyli np. policja i jej oddział specjalny. Najważniejszym podmiotem w tym systemie pozostaje jednak Straż Przybrzeżna.

Kluczową rolę w zabezpieczeniu wyspy odgrywają sojusznicy. Jak wygląda ich obecność na Islandii?

Ma ona dwutorowy charakter. Wynika ona z dwustronnej umowy obronnej ze Stanami Zjednoczonymi, zawartej w latach 60. XX wieku. Na jej mocy Amerykanie do 2006 r. utrzymywali stałą obecność w bazie wojskowej w Keflavíku.

Obecnie Stany Zjednoczone oraz NATO zachowują zdolność do szybkiego przerzutu wojsk na wyspę oraz utrzymują tam odpowiednie zaplecze logistyczne. Baza w Keflavíku jest głównym punktem zaangażowania Sojuszu, który prowadzi na Islandii misję nadzoru przestrzeni powietrznej, analogicznie do misji Baltic Air Policing w państwach bałtyckich. W ramach rotacyjnych dyżurów bojowych myśliwce państw członkowskich – m.in. USA, Norwegii czy Czech – wspierają ochronę islandzkiego nieba.

Czy w Rejkiawiku dyskutuje się o zmianie podejścia i utworzeniu regularnej armii? Dlaczego do tej pory Islandia nie ma regularnych sił? Brakuje potencjału ludzkiego?

Na ten stan rzeczy składają się zarówno ograniczenia potencjału, jak i historia. Islandia uzyskała pełną niepodległość w następstwie II wojny światowej oraz niemieckiej okupacji Danii w 1940 r. Do tego momentu za bezpieczeństwo wyspy odpowiadały Siły Zbrojne Królestwa Danii. Gdy Niemcy zajęli Danię, odpowiedzialność za ochronę Islandii przejęli Amerykanie, którzy utrwalili swoją obecność w okresie zimnej wojny. Wywoływało to pewne kontrowersje. Dochodziło na przykład do sytuacji, gdy Islandczycy obserwowali bary w Rejkiawiku, bo byli przeciwko schadzkom amerykańskich żołnierzy z islandzkimi kobietami. Generalnie trochę to potrwało, zanim więzi zostały sformalizowane traktatem w latach 60.

Brak własnych sił zbrojnych był także wypadkową braku operacyjnej potrzeby oraz skromnego potencjału ludzkiego. Premier Kristrún Frostadóttir wskazywała, że Islandia raczej nie utworzy regularnych sił zbrojnych za jej życia. Przyjęta w lutym strategia bezpieczeństwa i obrony Islandii zakłada rozwijanie wybranych zdolności – przede wszystkim rozpoznawczych oraz ochrony przestrzeni powietrznej i morskiej. Nie mówimy tu o formowaniu pułków piechoty czy wojsk zmechanizowanych, lecz o budowaniu systemów obserwacji morza i powietrza.

Taki kierunek wynika bezpośrednio z położenia geograficznego. Islandia jest trudno dostępna dla tradycyjnych wojsk lądowych, ale leży w kluczowym punkcie strategicznym dla operacji morskich na Atlantyku – w tzw. luce GIUK (przestrzeń między Grenlandią, Islandią i Wielką Brytanią w północnej części Atlantyku, red.). To główny szlak przejściowy dla rosyjskich okrętów podwodnych wychodzących na Ocean Atlantycki. Z tego względu islandzka strategia stawia na rozwój infrastruktury i systemów rozpoznania podwodnego oraz powietrznego, pozostawiając bezpośrednią obronę w rękach NATO i USA.

W nowej strategii wymieniono konkretne państwa stanowiące zagrożenie dla Islandii? Region Arktyki znajduje się w centrum zainteresowania mocarstw.

W deklaracjach politycznych oraz działaniach Islandia jednoznacznie koncentruje się na Federacji Rosyjskiej. Rosja pozostaje jedynym mocarstwem w regionie zdolnym do zagrożenia bezpieczeństwu szlaków morskich, od których wyspa jest całkowicie uzależniona.

W Reykjaviku wiedzą już, że w razie ewentualnego konfliktu w Arktyce lub na północnym Atlantyku ich kraj nie będzie jedynie bezpiecznym zapleczem logistycznym, jak podczas II wojny światowej, lecz może znaleźć się w samym centrum działań wojennych. Zagrożenie wiąże się głównie z aktywnością rosyjskiej Floty Północnej, dysponującej największym potencjałem spośród flot Rosji, w tym większością atomowych okrętów podwodnych do operowania w Arktyce.

Dokumenty strategiczne zwracają również uwagę na domenę cyberbezpieczeństwa oraz rosnącą rolę Chin. Chiny, określające się mianem państwa okołoarktycznego, rozwijają swoje zdolności i ambicje w tym regionie, m.in. we współpracy z Rosją. Pekin nie jest postrzegany jako bezpośrednie zagrożenie wojskowe, lecz jako wyzwanie geopolityczne. Ponadto w krajach nordyckich – w tym na Islandii – trwa intensywna dyskusja nad zapewnieniem ciągłości dostaw surowców, paliw i żywności, co ponownie sprowadza się do ochrony morskich linii komunikacyjnych.

Czy wokół Islandii dochodziło w ostatnim czasie do incydentów z udziałem rosyjskich jednostek, np. okrętów badawczych lub rozpoznawczych?

Rosyjskie jednostki podejmowały próby aktywności w tym rejonie. W czerwcu w wyłącznej strefie ekonomicznej Islandii pojawił się rosyjski okręt rozpoznawczy. Rosyjskie okręty przepływają przez lukę GIUK podczas rutynowych rejsów czy patroli, zatem zbliżanie się do granicy islandzkich wód jest zjawiskiem regularnym.

Kluczowe staje się też zabezpieczenie krytycznej infrastruktury podwodnej. Islandia nie dysponuje własnymi okrętami podwodnymi ani specjalistycznymi jednostkami do jej ochrony. Może obserwować, co się dzieje. Natomiast nie było do tej pory żadnych poważnych incydentów związanych ze zniszczeniem infrastruktury.