Kim są kolędnicy? Skąd się wziął ten zwyczaj? Dawniej mieli przynosić szczęście

Kolędnicy to osoby, które w okresie świątecznym odwiedzają domy, niosąc radość, śpiewając kolędy i składając mieszkańcom życzenia pomyślności. Tradycja ta sięga średniowiecza i wywodzi się z dawnych obrzędów ludowych, związanych z obchodami Bożego Narodzenia i Nowego Roku.

Kolędowanie pierwotnie miało charakter rytualny - młodzi ludzie chodzili od domu do domu, śpiewając i recytując wiersze, a w zamian otrzymywali drobne podarunki, najczęściej żywność lub drobne monety.

Wizyta kolędników nie ograniczała się wyłącznie do śpiewania kolęd i składania świątecznych życzeń. Towarzyszyły jej także humorystyczne scenki, różnego rodzaju psoty, a czasem nawet straszenie domowników, wszystko jednak w żartobliwym, ludowym duchu.

W Polsce zwyczaj ten rozwinął się szczególnie w XIX wieku. Kolędnicy często przebierali się za postaci biblijne, zwierzęta lub postacie fantastyczne, a czasem przygotowywali małe przedstawienia – scenki jasełkowe.

Wśród najczęściej pojawiających się postaci znajdowały się zwierzęta o silnej symbolice: turoń, koza, konik, niedźwiedź, kogut, bocian czy baran. Miały one przynosić domostwu zdrowie, siłę, urodzaj i życiową energię. Wizyta kolędników miała symbolizować radość z narodzin Jezusa, a także przynosić błogosławieństwo dla domu i jego mieszkańców.

Z biegiem czasu składy grup kolędniczych zaczęły się rozrastać. Do tradycyjnych masek dołączano bohaterów znanych z opowieści chrześcijańskich, takich jak pasterze, Trzej Królowie, anioły czy diabły. Pojawiały się również postacie reprezentujące różne zawody – na przykład lekarz, kominiarz czy policjant – a także osoby stylizowane na przedstawicieli mniejszości etnicznych i religijnych. W wielu grupach nie mogło zabraknąć charakterystycznych figur Dziada, Baby oraz Śmierci, które nadawały obrzędowi wyrazisty, symboliczny wymiar.

Popularną formą kolędowania było także chodzenie z gwiazdą, nawiązującą do Gwiazdy Betlejemskiej, która według tradycji prowadziła pasterzy do miejsca narodzin Jezusa. W licznych regionach Polski spotykano również tzw. Herody – zespoły odgrywające sceny z historii Bożego Narodzenia, często wzbogacone o elementy humorystyczne i ludowe. Innym wariantem były występy z szopką, w której za pomocą kukiełek prezentowano krótkie przedstawienia przypominające jasełka.

Obchody kolędnicze cieszyły się dużą popularnością i były wyczekiwane przez mieszkańców. Ominięcie domu przez kolędników uznawano niegdyś za złą wróżbę, dlatego starano się przyjmować ich z otwartością i życzliwością.

W Wielkiej Brytanii kolędowanie, znane jako carolling, ma nieco inny charakter niż w polskiej tradycji ludowej. Najczęściej odbywa się w okresie poprzedzającym Boże Narodzenie i przybiera formę wspólnego śpiewania kolęd w przestrzeni publicznej - na ulicach, placach miast, pod kościołami czy w centrach handlowych.

Przebrania również pojawiają się w brytyjskiej tradycji, choć nie są tak powszechne jak w dawnym kolędowaniu ludowym w Polsce. W Wielkiej Brytanii można je spotkać głównie podczas wydarzeń stylizowanych na epokę wiktoriańską. Kolędnicy ubrani w długie płaszcze, peleryny, cylindry, kapelusze, szale czy suknie z XIX wieku nawiązują do czasów królowej Wiktorii, kiedy wspólne śpiewanie kolęd stało się bardzo popularne i wyszło poza mury kościołów.

Takie "wiktoriańskie kolędowanie" odbywa się dziś najczęściej podczas jarmarków bożonarodzeniowych, miejskich imprez świątecznych lub rekonstrukcji historycznych. Stroje z epoki mają podkreślać klimat dawnych świąt i wprowadzać nostalgiczny nastrój, znany m.in. z literatury Charlesa Dickensa.

Często towarzyszą mu zbiórki charytatywne na rzecz lokalnych organizacji, szpitali czy potrzebujących. Tradycja ta ma długą historię, sięgającą średniowiecza, i do dziś pozostaje ważnym elementem brytyjskiej kultury świątecznej, budując atmosferę wspólnego przeżywania okresu Bożego Narodzenia.