Operacja Ajax. Tak USA obaliły wcześniej rząd w Iranie. Kulisy akcji

28 lutego Stany Zjednoczone razem z Izraelem rozpoczęły operację wojskową przeciwko Iranowi. Administracja Donalda Trumpa przedstawiła kilka powodów, dla których rozpoczęto wojnę na Bliskim Wschodzie. Jednym z nich jest chęć zmiany reżimu w Teheranie. Świadczyć może o tym m.in. zabicie Najwyższego Przywódcy Iranu ajatollaha Alego Chameneiego i innych prominentnych przedstawicieli władz i służb irańskich już w pierwszych godzinach ataku.

Szanse, że ten cel uda się osiągnąć, są jednak niskie. Amerykańskie i izraelskie lotnictwo oraz marynarka wojenna osłabiają Iran militarnie, ale zmiana władz w Teheranie wymagałaby bardzo ryzykownych posunięć - zaangażowania Kurdów, być może nawet operacji lądowej, którą sam Trump obecnie wykluczył. Jednak Stanom Zjednoczonym udało się raz w historii obalić irański rząd. Było to w sierpniu 1953 roku. Co ciekawe, CIA usunęło wówczas demokratycznie wybrany rząd premiera Mohammada Mosaddegha.

Prof. Anna Krasnowolska, wieloletnia kierowniczka Zakładu Iranistyki w Instytucie Filologii Orientalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego, przypomina, że premier Mosaddegh wszedł wówczas w spór z Brytyjczykami, którzy kontrolowali irańską ropę.

Jej wydobycie od początku XX wieku było prowadzone przez brytyjską spółkę naftową. W 1933 roku, w czasie panowania Rezy Szacha, pierwszego z Pahlawich, porozumienie z Wielką Brytanią w sprawie podziału zysków z zasobów naftowych zostało zrewidowane, ale nadal było ono dla Iranu niekorzystne, bo tylko około 20 proc. dochodów z ropy naftowej otrzymywał Iran. Porozumienie było kontynuowane po wojnie - mówi o2.pl prof. Anna Krasnowolska.

Premier Mohammad Mosaddegh doszedł do władzy w 1951 roku, jednak z czasem skonfliktował się z szachem na tle m.in. kontroli nad armią czy podziału władzy. Stworzył koalicję o nazwie Front Narodowy (Dżebhe-je Melli). Jej program zawierał propozycję nacjonalizacji złóż naftowych i przemysłu wydobywczego. Oprócz tego gabinet Mosaddegha proponował reformy gospodarcze i społeczne oraz ogólne podniesienie poziomu życia Irańczyków i demokratyzację państwa.

Wielka Brytania ostro sprzeciwiła się ustawie o nacjonalizacji nafty. Wniosła skargę do Międzynarodowego Trybunału w Hadze, który poparł jej roszczenia dotyczące utrzymania porozumienia z lat 30. - przypomina prof. Krasnowolska.

Mimo tego rząd Mosaddegha realizował swój program, narażając się władzom w Londynie. Ekspertka z Uniwersytetu Jagiellońskiego przypomina, że początek lat 50. to także początek "zimnej wojny".

W Iranie ścierały się wpływy Wschodu i Zachodu. Istniała więc obawa związana z działalnością komunistów - wspomina ekspertka ds. Iranu.

W Iranie działała partia komunistyczna o nazwie Tude, bardzo aktywna w czasie II wojny światowej. Była popierana przez siły radzieckie stacjonujące na północy kraju w latach 1941-1945, kiedy na południu znajdowały się siły brytyjskie, a później także amerykańskie.

Partia miała swoją prasę, miała towarzystwo przyjaźni irańsko-radzieckiej o charakterze kulturalnym. Również armia i związki zawodowe były bardzo silnie zinfiltrowane przez komunistów, więc była to realna siła, która zagrażała stabilizacji w regionie. Komuniści popierali reformy Mosaddegha i do pewnego momentu popierali je także duchowni szyiccy - wspomina ekspertka ds. Iranu.

Prof. Anna Krasnowolska wskazuje, że w chwili, gdy Wielka Brytania zaczęła grozić interwencją wojskową i wprowadziła swoją flotę wojenną nad Zatokę Perską, w Iranie rozpoczęły się bardzo silne rozruchy o charakterze rewolucyjnym. Robotnicy zaczęli przejmować instalacje naftowe nad Zatoką Perską. Protesty były też skierowane przeciwko rządom szacha.

W tym momencie ajatollah Abolqasem Kaszani wycofał swoje poparcie dla programu reform, co sprawiło, że również część ludności związanej z irańskim "bazarem" przestała popierać Mosaddegha. W pewnym momencie rozruchy były tak silne, że szach Mohammad Reza, drugi z Pahlawich, wraz ze swoją ówczesną żoną Sorają, uciekł z Iranu do Włoch. Wyglądało więc na to, że może to oznaczać także koniec monarchii - mówi ekspertka.

I dodaje: - Należy też pamiętać, że gdy Wielka Brytania zagroziła zbrojnym wkroczeniem do Iranu, Rosjanie zapowiedzieli, że w takim wypadku wejdą od północy. Groziło to więc realnie bardzo poważnym konfliktem, nawet III wojną światową. Sytuacja była niezwykle napięta - mówi iranistka.

W konflikt po stronie brytyjskiej włączyli się Amerykanie, którzy po II wojnie światowej byli w Iranie obecni jako doradcy w różnych ministerstwach, szkolili również wojsko i policję. Ostatecznie CIA wraz z brytyjskim MI6 zorganizowała przewrót, który się powiódł.

Kulisy operacji z 1953 roku opisywał wybitny polski reportażysta Ryszard Kapuściński w "Szachinszachu". Wspomniał, że w akcji CIA uczestniczył wnuk byłego prezydenta USA Franklina Delano Roosevelta - Kermit Roosevelt. Był on szefem operacji amerykańskiego wywiadu na Bliski Wschód. Wysłano go do Teheranu, gdzie rozbudowywał siatkę antykomunistyczną. Kapuściński pisał, że ówczesny ambasador USA w Teheranie Loy Henderson wypłacił około 400 tys. dolarów, którymi "wypełnił swój samochód". Potem wymienił je na riale - irańską walutę, którą przekupował miejscową ludność.

Cała operacja służb specjalnych brytyjsko-amerykańskich nosiła nazwę Ajax. Przeprowadzono ją na różne sposoby. Jednym z nich była akcja propagandowa mająca zdyskredytować Mosaddegha i przedstawić go w bardzo negatywnym świetle - w kraju i za granicą. Innym środkiem było przekupstwo. Bardzo ważną rolę odegrało wycofanie poparcia przez autorytety religijne, w tym przez Kaszaniego. Były one niezwykle ważne dla prostej ludności miejskiej i środowiska "bazaru". Istotne było również przekupienie miejskich gangów - opisuje prof. Krasnowolska.

Jak dodaje, na Bliskim Wschodzie od czasów średniowiecza istniała tradycja miejskich gangów kontrolujących poszczególne dzielnice.

Miały one własny kodeks honorowy: miały bronić wdów i sierot, przypominały trochę ludowych bohaterów w rodzaju Janosika. Miały odbierać bogatym i pomagać biednym, ale jednocześnie potrafiły terroryzować ludność własnej dzielnicy i przeciwników. Takie grupy dawały się przekupywać i wynajmować za pieniądze ludziom walczącym między sobą o wpływ - mówi nasza rozmówczyni.

W sierpniu 1953 roku Mohammad Reza Pahlavi akt dymisji premiera Mosaddegha. Premier kazał aresztować oficera, który wręczył mu pismo z dymisją. Do akcji wkroczyło CIA, które podsycało zamieszki w Teheranie. W stolicy wybuchły inspirowane i sponsorowane przez Amerykanów antyrządowe protesty. 19 sierpnia armia pod wodzą Fazlollaha Zahediego dokonała ostatecznego przejęcia władzy. W zamieszkach zginęło 300 osób. Dom premiera został otoczony. Udało mu się zbiec, ale nie na długo.

Mosaddegh został aresztowany razem ze swoją ekipą, a rząd się zmienił. Premierem został Fazlollah Zahedi - przeciwnik reform Mosaddegha. Szach wrócił do kraju. Rozpoczęły się represje, które dotknęły zarówno członków Frontu Narodowego, jak i komunistów. Wielu z nich zostało wyłapanych. Część ważnych przywódców została stracona, część skazana na długie wyroki więzienia, część wyemigrowała. Był to właściwie koniec wpływów partii Tude w samym Iranie - przenieśli się na emigrację. Mosaddegh został osądzony jako zdrajca, skazany na 3 lata więzienia i dożywotni areszt domowy. Umarł w roku 1967. Dla wielu Irańczyków pozostał wzorem patrioty, a protesty jego czasów - wzorem dla późniejszych protestów politycznych - mówi prof. Krasnowolska.

Co działo się potem w Iranie? Jak mówi prof. Anna Krasnowolska "paradoksalnie nacjonalizacja przemysłu naftowego została utrzymana, choć w zmodyfikowanej formie".

W zasadzie koncepcja Mosaddegha została zachowana. Powstał Irański Narodowy Koncern Naftowy - Szerkat-e Melli-je Naft-e Iran - z koncesjami dla firm zagranicznych. Część z nich otrzymali Brytyjczycy, więc zatrzymali część zysków i ocalili twarz. Część przypadła Amerykanom, którzy dzięki temu zyskali zarówno dostęp do źródeł ropy naftowej, jak i prestiż oraz wpływy w Iranie. Niewielkie udziały otrzymali także Holendrzy i Francuzi. Iran zyskał dochody potrzebne do szybkiej modernizacji - mówi ekspertka w rozmowie z o2.pl.

Po powrocie szacha powstała - pod kierownictwem CIA i Mosadu - służba bezpieczeństwa SAWAK, niezwykle brutalna policja polityczna reżimu.

Sam szach, Mohammad Reza Pahlawi, swoją wersję reform ekonomiczno-społecznych ogłosił dopiero na początku lat sześćdziesiątych. Po upadku rządu Mosaddegha Amerykanie zaczęli dominować jako główne obce mocarstwo w Iranie, wypierając z tej roli Wielką Brytanię - wspomina prof. Krasnowolska.

Szach rządził Iranem do 1979 roku. Wówczas w kraju doszło do rewolucji islamskiej. Mohammad Reza Pahlawi został obalony, władzę w kraju przejął ajatollah Chomejni. 1 kwietnia 1979 roku Rada Rewolucyjna oficjalnie proklamowała Islamską Republikę Iranu. CIA przyznało się do przeprowadzenia zamachu stanu w 2013 roku.

Rafał Strzelec, dziennikarz o2.pl