Pojedyncze wypryski na twarzy. Co je wywołuje?

Pojedyncze wypryski na twarzy zaskakują nawet osoby z nieskazitelnie czystą i zadbaną cerą. Choć taka zmiana wygląda na przypadek, to dojrzewała pod skórą tygodniami. Sprawdźmy dokładnie, jak takie coś powstaje oraz jakie czynniki go wyzwalają. Maczają w tym palce hormony, dieta z wysokim indeksem glikemicznym, kosmetyki zatykające ujścia mieszków, tarcie telefonem oraz stres i niedobór snu. Nawet pokerowa twarz pod tym kątem może wyjątkowo wiele zdradzić.

Skóra twarzy ma najwięcej gruczołów łojowych w całym ciele. Szacuje się nawet od 400 do 900 na centymetrze kwadratowym, a wydzielina z każdego z nich trafia do mieszka włosowego. Problem zaczyna się wtedy, gdy komórki wyściełające ujście mieszka złuszczają się za szybko i sklejają się z łojem. Tworzy się z tego mikrozaskórnik, czyli koreczek niewidoczny gołym okiem. Przez kolejne 2-3 tygodnie ten zatkany kanał wypełnia się i rozciąga. Bakterie Cutibacterium acnes żyją bez tlenu i rozkładają tłuszcze łoju na wolne kwasy tłuszczowe, które drażnią ścianę mieszka. Układ odpornościowy wysyła w to miejsce białe krwinki i wtedy pojawia się zaczerwienienie. Zaskórnik zamknięty ma jasną główkę, otwarty ciemnieje od utlenionej melaniny, a nie od krwi bądź zabrudzeń. Grudka to twarde zgrubienie bez treści, a z kolei krosta ma w środku ropę, czyli zużyte komórki odpornościowe.

Za pracę gruczołów łojowych odpowiadają androgeny, czyli hormony znajdujące się u obu płci. W skórze enzym 5-alfa-reduktaza przekształca testosteron w dihydrotestosteron, a ten z kolei znacznie mocniej pobudza receptory androgenowe. Dlatego mimo prawidłowych wyników hormonów we krwi skóra może produkować zbyt dużo łoju. Fundamentalna jest liczba receptorów androgenowych w mieszkach włosowych, bo to właśnie ona oddziela dwie osoby o podobnym poziomie hormonów. Po owulacji poziom progesteronu rośnie, a stężenie estrogenów zmienia się razem z kolejnymi etapami fazy lutealnej. U niektórych kobiet trądzik zwiększa się przed miesiączką, a te zmiany można zauważyć na żuchwie, brodzie i szyi, czyli w dolnej części twarzy. Nieregularne miesiączki, nadmierne owłosienie i nawracające wypryski w tej okolicy dobrze pokazać lekarzowi.

Teoria łącząca strefy twarzy z narządami wewnętrznymi wywodzi się z tradycyjnej medycyny chińskiej, która ma już setki lat. Prawda jest taka, że brakuje solidnych dowodów na to, że wyprysk na czole informuje o wątpliwej pracy jelit, a zmiana na policzku o kondycji płuc. Konkretne miejsca tych wyprysków są narzucone przez anatomię. Gruczoły łojowe są gęsto usadowione na nosie, czole i brodzie, a także na plecach i klatce piersiowej, ale już przy oczach prawie ich nie ma. Biała grudka pod okiem to najczęściej prosak, czyli torbiel wypełniona keratyną, a wyciskanie jej totalnie nic pozytywnego nie daje. Wyprysk wracający uparcie w to samo miejsce ma najczęściej przyczynę miejscową, a nie narządową.

Dieta skomponowana głównie z białego pieczywa, słodyczy i napojów gazowanych podnosi glukozę we krwi z prędkością światła. Trzustka odpowiada z tego powodu dużym wyrzutem insuliny, a ta z kolei podnosi poziom insulinopodobnego czynnika wzrostu, czyli IGF-1. Taki hormon pobudza komórki gruczołów łojowych do namnażania się i do produkcji sebum. Badania z losowym doborem uczestników zauważyły poprawę stanu skóry po kilkunastu tygodniach diety z niskim ładunkiem glikemicznym. Mleko nie podnosi zbytnio poziomu cukru we krwi, ale może za to wywoływać duży wyrzut insuliny, ze względu na zawarte w nim białka serwatkowe. W badaniach trądzik częściej wiązano z mlekiem odtłuszczonym niż pełnotłustym, a podobne podejrzenia dotyczą również odżywek z białkiem serwatkowym. W przypadku czekolady dowody są na ten moment znacznie słabsze.

O wyprysku kosmetycznym mówiono już w latach 70. XX wieku, a możliwość zatykania porów badano wtedy na uchu królika. Dzisiaj taki test uchodzi za mało wiarygodny dla ludzkiej skóry, a napis o braku komedogenności nie ma umocowania w przepisach. Niektóre składniki i całe formuły kosmetyczne mogą powodować zatykanie ujść mieszków u podatnych osób. Dlatego przy skórze trądzikowej należy wybierać kosmetyki i filtry oznaczone jako niekomedogenne, a produkty do demakijażu dokładnie zmywać z twarzy. Z drugiej strony mydło o pH około 9 podnosi naturalnie kwaśne pH powierzchni skóry i z tego powodu może osłabiać jej barierę ochronną. Skóra staje się przez to bardziej podatna na przesuszenie i podrażnienie. Cerze tłustej wystarczą 2 mycia dziennie łagodnym preparatem z kwaśnym pH.

Ciągle naruszana skóra odpowiada inną odmianą zmian. Jest to trądzik mechaniczny. Ciepło i pot gromadzące się pod zakrytą skórą powodują, że jej zewnętrzna warstwa mięknie, a ujścia mieszków włosowych łatwiej się zatykają. Takie zmiany dermatolodzy obserwowali między innymi u skrzypków, ponieważ w ich przypadku podbródek styka się z instrumentem. Sytuacja jest podobna u osób noszących kaski lub maseczki. Ekran telefonu przyciśnięty do policzka oddziałuje podobnie, bo między nim a skórą pojawia się wilgoć i następuje tarcie. Podpieranie brody dłonią w trakcie pracy przenosi na skórę brud i łój z rąk. Zawsze należy możliwie szybko spłukać pot z twarzy po treningu, wymieniać poszewkę maksymalnie co tydzień oraz dezynfekować telefon.

Skóra ma własny układ reakcji na napięcie, bo komórki gruczołów łojowych mają receptory dla kortykoliberyny, czyli hormonu uruchamiającego stres. Badania wśród studentów w sesji egzaminacyjnej dopatrzyły się zmian w okresie największego obciążenia. Niedobór snu zakłóca poziom kortyzolu i spowalnia odbudowę bariery naskórkowej. Skóra po zbyt krótkiej nocy traci więcej wody, a naprawa mikrouszkodzeń trwa przez to dłużej. W takiej sytuacji gojenie rozciąga się w czasie, a po zmianie częściej zostają przebarwienia pozapalne, czyli brązowe plamy widoczne jeszcze przez wiele miesięcy. Dorosłym osobom najlepiej służy 7 do 9 godzin snu. Skubanie zmian i dotykanie twarzy przenoszą bakterie na inne miejsca i przez to gojenie trwa dłużej.

Pojedynczy wyprysk to najczęściej suma kilku drobnych okoliczności z ostatnich tygodni. Zmian przy nosie i górnej wardze lepiej nie wyciskać, ponieważ krew odpływa stamtąd blisko struktur wewnątrz czaszki. Do dermatologa dobrze pójść wtedy, gdy zmiana boli, nie znika przez długi czas lub wraca w tym samym miejscu.