Od świętej Łucji do Wigilii. „Dwunastnica” przepowie pogodę na cały rok

• W ludowych wierzeniach każdy dzień od świętej Łucji do Wigilii odpowiada miesiącom nadchodzącego roku.
• Etnolog z łódzkiego muzeum wskazuje na przysłowia jako zapis wielopokoleniowych obserwacji pogody.
• PAP przytacza konkretne porzekadła związane z Sylwestrem, Nowym Rokiem i świętami.

Grudzień w kulturze wsi był momentem wzmożonych obserwacji aury. Jak podaje Polska Agencji Prasowa, etnolog Michał Świercz z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi przypomina, że to właśnie teraz uruchamia się cała maszyneria przysłów i zwyczajów pogodowych. Rolniczy rytm życia sprawiał, że pogoda decydowała o pomyślności wspólnoty, dlatego skrzętnie notowano zależności między dniami przełomu roku a plonami.

Ludzie w kulturze ludowej byli bardzo wyczuleni na pogodę, ponieważ byli w większości rolnikami, mieszkali na wsiach, a pogoda była dla niej bardzo ważna ze względu na oczekiwane plony, od których zależała pomyślność i zasobność społeczności. Stąd mnogość "pogodowych" wróżb zawartych w przekazywanych z pokolenia na pokolenie przysłowiach. Chociaż obejmują cały rok, jednak w szczególny sposób związane są z jego przełomem - powiedział PAP Michał Świercz.

Świercz wyjaśnia, że w wielu regionach funkcjonowały tzw. dwunastnice. Zależnie od miejsca liczono je od świętej Łucji (13 grudnia) do Wigilii (24 grudnia) albo od Wigilii do Trzech Króli (6 stycznia). Każdy kolejny dzień miał odpowiadać jednemu miesiącowi nadchodzącego roku. To praktyczny „kalendarz” na dwanaście miesięcy, oparty na wieloletnich obserwacjach przekazywanych w rodzinach i sąsiedztwach.

W rozmowie z PAP badacz przywołuje konkretne porzekadła spinające koniec i początek roku. Mówi o zależnościach notowanych w przysłowiach przypisanych do poszczególnych dni: „Dzień sylwestrowy pokaże czas lipcowy” oraz „Święty Makary jasny — będzie wrzesień krasny”. Obok nich funkcjonują ostrzeżenia pogodowe: „Na Święty Sylwester mroźno, zapowiedź na zimę groźną”, a także te powiązane z drugim dniem świąt: „Gdy na Szczepana błoto po kolana, na Zmartwychwstanie wytoczym sanie” czy „jaka pogoda w Szczepana panuje, taka na luty nam się szykuje”.

Obserwacje kulminowały w Nowy Rok, kiedy pilnie śledzono niebo od wschodu do zachodu słońca. Jeśli poranek przynosił czerwoną zorzę, oczekiwano niepogody. Z kolei cały dzień w słońcu miał wróżyć pomyślną aurę przez dwanaście miesięcy. Stąd popularne porzekadła: „Nowy Rok jaki, cały rok taki”, „Gdy na Nowy Rok pluta ze żniwami będzie pokuta”, „Nowy rok mglisty, jeść będą zboża glisty”, „Jak Nowy rok pogodny, zbiór będzie dorodny”. To skrócone reguły, które miały pomagać planować prace polowe.

Kiedy prowadzimy badania etnograficzne w terenie, wśród mieszkańców wsi wciąż odnajdujemy funkcjonujące przysłowia. Znają je nie tylko starsi, ale także młode pokolenia. Bo przecież sytuacja wciąż jest podobna - wieś żyje z roli i cały czas jest tam strach przed suszą, albo przed nadmierną ilością deszczu, które mogą zniszczyć plony - powiedział badacz.

Świercz zwraca uwagę, że wiele powiedzeń przetrwało poza kontekstem rolniczym. Wciąż mówimy: „w marcu jak w garncu”, „kwiecień plecień” czy „jedna jaskółka wiosny nie czyni”. Jak podkreśla w rozmowie z PAP, przysłowia nie miały autorów, funkcjonowały ustnie i zyskały status ludowej mądrości: krótkie, rytmiczne, łatwe do zapamiętania, będące zarazem wskazówką i przestrogą. Badania terenowe pokazują, że znają je nie tylko starsi mieszkańcy wsi, lecz także młodsi, dla których deszcz czy susza nadal oznaczają realne ryzyko dla plonów.

Etnolog przypomina też o bogatych zbiorach porzekadeł dostępnych w bibliotece łódzkiego muzeum. Wśród nich jest prawie 13 tys. polskich przysłów zebranych przez Oskara Kolberga w latach 1852–1890, opracowanie Henryka Bichty „Przepowiednie i przysłowia ludowe o pogodzie i nie tylko” z 2004 r., a także trzytomowa „Nowa księga przysłów polskich” przygotowana w latach 70. pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego. Każdy tom zawiera ok. 1300 haseł, w tym liczne przykłady dotyczące pór roku i obrzędowości.

Na koniec Świercz proponuje prosty test skuteczności porzekadeł. „Jeśli deszcz na Michała zima będzie nietrwała”. Jak mówi, w tym roku 29 września, czyli w dzień imienin Michała, padało, więc można będzie sprawdzić, czy zima okaże się krótka. To praktyczne podejście dobrze oddaje sens ludowych reguł: traktować je jako drogowskazy oparte na doświadczeniu, a nie nieomylne prognozy.

Źródło: PAP