Jakie produkty najbardziej powodują próchnicę?

Próchnica rzadko zaczyna się od jednego produktu zjedzonego od czasu do czasu. Znacznie częściej chodzi o codzienne wybory, które wydają się nieszkodliwe albo wręcz rozsądne. Wiele osób łączy próchnicę głównie z cukrem, słodyczami oraz zaniedbaną higieną, choć w rzeczywistości odpowiada za nią znacznie więcej powiązanych ze sobą czynników. Nie liczy się tylko sam wybór produktów, ale także ich konsystencja, tempo jedzenia oraz to, jak często zęby mają kontakt z resztkami pokarmu w ciągu dnia. Bakterie wędrujące sobie w jamie ustnej reagują na te warunki bardzo szybko, nawet gdy posiłki nie wyglądają na problematyczne. Właśnie dlatego niektóre produkty, uchodzące za zwyczajne albo nawet zdrowe, mogą mieć większy wpływ na rozwój próchnicy, niż się zdaje.

Cukier od dawna jest obwiniany za wszystko, co złe, a o próchnicę to już w ogóle. Problem polega na tym, że bakterie w jamie ustnej nie reagują jedynie na słodki smak. Ich pożywką są wszystkie węglowodany, które łatwo rozkładają się do prostych cukrów i długo zostają na powierzchni zębów. Dotyczy to także produktów wytrawnych, takich jak pieczywo pszenne, krakersy albo drobne przekąski skrobiowe. Podczas żucia skrobia szybko zaczyna się rozpadać w jamie ustnej, a bakterie wykorzystują ten proces do produkcji kwasów. To właśnie one stopniowo osłabiają szkliwo. Ważna jest również konsystencja jedzenia. Miękkie i kleiste produkty łatwiej przywierają do zębów, przez co bakterie mają więcej czasu i lepsze warunki na działanie. Tu brakuje prostego podziału na dobre i złe produkty. Ostatecznie sporo zależy od tego, jak długo po posiłku środowisko w jamie ustnej będzie kwaśne.

Do produktów, które najdłużej utrzymują się na zębach, należą te z miękką i kleistą strukturą. Białe pieczywo, bułeczki, tosty, krówki, żelki oraz drożdżówki łatwo rozpadają się w jamie ustnej i tworzą masę, która przylega do szkliwa. Podobnie działają batony zbożowe, wafle oraz słodkie wypieki, nawet gdy nie mają intensywnie słodkiego smaku. Taka konsystencja wydłuża kontakt resztek jedzenia z powierzchnią zębów. Bakterie mają wtedy więcej czasu na rozkład węglowodanów i produkcję kwasów. Ważne jest także tempo jedzenia, ponieważ przy szybkim gryzieniu resztki jedzenia częściej zostają między zębami i na ich powierzchni. Wiele osób nie kojarzy tych produktów z ryzykiem dla zębów, bo wyglądają na neutralne i sycące, a nie typowo słodkie.

Słodkie napoje mogą silnie wpływać na rozwój próchnicy, nawet wtedy, gdy na etykiecie pojawia się informacja o braku dodatku cukru. Wiele z nich zawiera naturalne cukry pochodzące z owoców lub substancje słodzące, które utrzymują słodki smak w jamie ustnej przez dłuższy czas. Do tego dochodzi kwasowość napojów. Obniżone pH osłabia szkliwo i ułatwia bakteriom działanie. Płynna forma powoduje, że cukry oraz kwasy łatwo docierają do wszystkich powierzchni zębów, także w trudno dostępne miejsca. Picie małymi łykami w ciągu dnia wydłuża kontakt szkliwa z kwaśnym środowiskiem. Wiele osób traktuje takie napoje jak bezpieczniejszą alternatywę, choć dla zębów mogą być równie wymagające, jak klasyczne słodkie oryginały.

Częste podjadanie obciąża zęby bardziej niż jednorazowe zjedzenie większej porcji. Ważny jest tu problem częstotliwości, czyli tego, jak często w ciągu dnia do jamy ustnej trafiają węglowodany. Po każdym posiłku bakterie produkują kwasy, a szkliwo potrzebuje czasu, aby wrócić do równowagi. Gdy sięgamy po jedzenie co kilkadziesiąt minut, środowisko w jamie ustnej jest kwaśne przez nienaturalnie długi czas. Nawet niewielkie porcje, takie jak kilka kęsów pieczywa, owoc albo garść krakersów, uruchamiają ten sam mechanizm. Wiele osób skupia się na ilości jedzenia, a pomija fakt, że to właśnie powtarzalność przekłada się na kondycję szkliwa.

Suszone owoce oraz przekąski uważane za zdrowe także mogą być wymagające dla zębów. Daktyle, rodzynki lub morele zawierają naturalne cukry, ale po wysuszeniu stają się lepkie i łatwo przyklejają się do szkliwa. Taka forma wydłuża kontakt cukrów z powierzchnią zębów i daje bakteriom więcej czasu na działanie. Podobnie działają kulki energetyczne, musy owocowe oraz batony na bazie owsa i miodu. Wiele osób sięga po nie bez zastanowienia w tej kwestii, bo skupia się jedynie na aspektach dietetycznych. Tu też brakuje prostego podziału na produkty "dobre i złe". Ważna jest struktura jedzenia oraz to, jak długo jego resztki utrzymują się w jamie ustnej po zakończeniu posiłku.

Nie wszystkie produkty wpływające na próchnicę mają słodki smak. Sporo z nich to wytrawne jedzenie. Chipsy, paluszki oraz krakersy zawierają dużo skrobi, czyli węglowodanów, które w jamie ustnej szybko rozkładają się do prostszych cukrów. Te związki stają się pożywką dla bakterii podobnie jak sacharoza. Dodatkowym problemem jest struktura takich przekąsek. Drobne fragmenty łatwo zatrzymują się między zębami oraz w zagłębieniach szkliwa. Często są jedzone powoli i małymi porcjami, więc wydłuża to czas kontaktu zębów z pożywieniem. Wiele osób nie łączy tych produktów z ryzykiem próchnicy, ponieważ nie smakują słodko, jednak mechanizm ich działania jest bardzo podobny.

Próchnica nie jest rezultatem jedzenia jednego konkretnego produktu, lecz sumą codziennych decyzji. Przełożenie na to ma forma jedzenia, częstotliwość sięgania po przekąski oraz czas, przez jaki resztki są na zębach. Nawet produkty uznawane za neutralne lub zdrowe mogą dorzucać do tego swoją małą cegiełką, tym bardziej, jeśli są jedzone często i bez przerw. Zrozumienie tych zależności daje szansę spojrzeć na dietę troszkę z innej perspektywy, która lepiej wyjaśnia, skąd naprawdę bierze się ryzyko próchnicy.