Jak działają napoje energetyczne na organizm? O tym mało kto wie

Sięgasz po puszkę, bierzesz kilka łyków i po chwili czujesz się jak superbohater i gwiazda Hollywood. Zmęczenie odsuwa się na bok, myśli przyspieszają, a ciało zaczyna działać, jakby jechało na rolkach. Niestety nie wszystko, co piękne, dobrze się kończy, ponieważ po tego typu trunkach w organizmie zachodzi kilka procesów, które nie do końca zgadzają się ze sobą w wielu kwestiach. To nie jest tylko szybki zastrzyk energii, ale reakcja organizmu, która nie zawsze wychodzi zdrowiu na dobre.

W napoju energetycznym najczęściej znajduje się kofeina, cukier oraz kilka dodatków, które wzmacniają odczuwanie pobudzenia. Kofeina działa na układ nerwowy i zmniejsza uczucie senności, ponieważ blokuje adenozynę, czyli substancję odpowiedzialną za sygnał zmęczenia. W jednej puszce zwykle jest od około 70 do 150 mg kofeiny, czyli ilość zbliżona do mocnej kawy. Cukier trafia szybko do krwi i podnosi poziom glukozy, więc przez chwilę organizm ma łatwo dostępne paliwo. W wersjach bez cukru stosuje się słodziki, które zmieniają smak, ale już nie dostarczają energii. Tauryna to aminokwas, czyli składnik naturalnie obecny w organizmie, który przyczynia się do pracy mięśni oraz układu nerwowego, choć jego dodatkowe działanie w napojach nie jest do końca jednoznaczne. Witaminy z grupy B dokładają swoją cegiełkę do przemian energetycznych, ale jeśli dieta je pokrywa, ich dodatkowa ilość nie daje wielkiego efektu. Taka mieszanka działa całościowo, ponieważ łączy szybki zastrzyk glukozy z pobudzeniem układu nerwowego.

Działanie pojawia się zwykle po kilku do kilkunastu minut, ponieważ kofeina zaczyna przenikać z przewodu pokarmowego do krwi i dociera do mózgu. Tam ogranicza działanie adenozyny, czyli sygnału zmęczenia, więc uczucie senności słabnie, a czujność rośnie. W tym samym czasie organizm może wydzielać więcej adrenaliny, czyli hormonu mobilizacji, przez co przyspiesza tętno i rośnie gotowość do działania. Jeśli napój zawiera cukier, jego część szybko trafia do krwi i chwilowo podnosi poziom energii, co wiele osób odbiera jako nagły przypływ mocy. Ten etap przekłada się na większą koncentrację i szybszą reakcję, choć u części osób pojawia się też napięcie lub lekki niepokój. Szybkość tych zmian zależy od masy ciała, wrażliwości na kofeinę oraz tego, czy napój został wypity na pusty żołądek, ponieważ wtedy efekt zwykle pojawia się szybciej i jest mocniejszy.

W kolejnych godzinach organizm zaczyna reagować na wcześniejszy wzrost poziomu cukru, ponieważ po szybkim podniesieniu glukozy trzustka wydzieliła insulinę, czyli hormon, który pomógł przenieść cukier z krwi do komórek. Ten proces obniża poziom glukozy i u części osób może doprowadzić do spadku energii, który odczuwa się zmęczeniem, sennością lub rozdrażnieniem. Często mówi się o tak zwanym "zjeździe", czyli nagłym pogorszeniu samopoczucia po wcześniejszym pobudzeniu. Jest to zdecydowanie silniejsze, gdy napój został wypity na pusty żołądek lub zawierał dużą ilość cukru. W wersjach bez cukru nie dochodzi do takiego samego skoku glukozy, ale kofeina nadal działa i po kilku godzinach jej poziom we krwi zaczyna spadać, co także powoduje uczucie zmęczenia. Szybkość tych zmian zależy od metabolizmu, czyli tempa przemian w organizmie, a także od tego, ile kofeiny zostało przyjęte i jak często dana osoba sięga po takie napoje.

Napoje energetyczne wpływają na serce oraz ciśnienie krwi, ponieważ kofeina pobudza układ nerwowy i zwiększa aktywność układu współczulnego, czyli części odpowiedzialnej za mobilizację organizmu. Przekłada się to na przyspieszenie tętna oraz niewielki wzrost ciśnienia, który u zdrowych osób jest przejściowy. U części osób pojawia się uczucie kołatania serca, czyli mocnego, szybszego bicia, a czasem także lekkie zawroty głowy. Reakcja organizmu zależy od wrażliwości na kofeinę oraz ilości wypitego napoju, ponieważ większe dawki działają mocniej. Można to porównać do zbyt dużych ilości wypitej kawy, w dodatku z cukrem. Warto wiedzieć, że łączenie energetyków z alkoholem może zaburzać odczuwanie zmęczenia i upojenia, przez co łatwiej przeoczyć nadmierne obciążenie. U osób z nadciśnieniem lub chorobami serca nawet niewielkie dawki mogą wywołać bardziej odczuwalne reakcje, dlatego w takich przypadkach zaleca się wyjątkową ostrożność.

Napoje energetyczne mogą na krótki czas poprawić koncentrację oraz szybkość reakcji, ponieważ kofeina zwiększa czujność i ułatwia skupienie się na jednym zadaniu, głównie, gdy pojawia się zmęczenie. Przekłada się to na szybsze podejmowanie decyzji i krótszy czas reakcji. Jest to bardzo zauważalne podczas długiej nauki, pracy przy komputerze lub podczas prowadzenia auta. Ma to jednak swoje granice, ponieważ przy większych dawkach pojawia się nadmierne pobudzenie, rozproszenie, a nawet nerwowość. U części osób zamiast lepszej koncentracji pojawia się chaos myśli i spadek dokładności. Wpływ ma też tolerancja organizmu, ponieważ osoby pijące kofeinę regularnie mogą odczuwać słabszy efekt niż osoby sięgające po nią rzadko.

Efekt energetyka zaczyna działać przeciwko nam wtedy, gdy dawka kofeiny jest zbyt duża albo pojawia się zbyt często w ciągu dnia, ponieważ organizm traci naturalne odczucia zmęczenia i trudniej wtedy o ocenę rzeczywistego poziomu energii. Pojawia się rozdrażnienie, trudność z wyciszeniem oraz problemy ze snem, bo kofeina może pozostawać w organizmie przez kilka godzin. Sen staje się płytszy, a to przekłada się na gorszą regenerację i większe zmęczenie następnego dnia. Wiele osób zauważa też, że z czasem potrzebuje większej ilości, aby uzyskać ten sam efekt, ponieważ organizm do tego typu stymulantów się przyzwyczaja. Taki schemat prowadzi do błędnego koła, w którym zmęczenie rośnie, a napoje energetyczne przestają działać tak dosadnie jak na początku.

Na napoje energetyczne najbardziej powinny uważać osoby bardziej wrażliwe na kofeinę oraz takie, u których organizm reaguje mocniej na pobudzenie. Dotyczy to dzieci i młodzieży, ponieważ ich układ nerwowy wciąż się rozwija i łatwiej o nadmierne pobudzenie, a także kobiet w ciąży, u których zaleca się ograniczenie kofeiny. Ostrożność jest ważna również przy nadciśnieniu, zaburzeniach rytmu serca oraz problemach ze snem, ponieważ nawet niewielka ilość jest w stanie nasilać objawy. Wrażliwość jest indywidualna, więc jeśli po wypiciu pojawia się niepokój, drżenie rąk lub trudność z zasypianiem, to mocna wskazówka, że dawka jest zbyt duża albo że taki napój do najrozsądniejszych decyzji nie należy. Warto też zwrócić uwagę na sytuacje, w których łatwo przekroczyć bezpieczną ilość, na przykład podczas długiej pracy, nauki lub na imprezach.

Napoje energetyczne nie tworzą nowej energii, tylko na chwilę zmieniają sposób, w jaki organizm ją odczuwa i wykorzystuje. To krótkie rozwiązanie, które w niektórych sytuacjach może się przydać, ale nie zastąpi snu, jedzenia ani regeneracji. Najważniejsze jest to, jak często i w jakiej ilości się po nie sięga, ponieważ to właśnie od tego zależy, czy efekt będzie pomocny, czy zacznie działać na niekorzyść.