Mało kto o nich słyszał, a budzą ogromne zainteresowanie naukowców. Czym są witanolidy?

Niewielkie związki ukryte w roślinach są coraz większym zainteresowaniem naukowców na całym świecie, nawet jeśli dla większości z nas ich nazwa nic nie znaczy. Witanolidy, bo o nich mowa, pojawiają się w badaniach nad stresem, odpornością oraz codziennym funkcjonowaniem organizmu, ale wokół nich wciąż jest więcej pytań niż jednoznacznych odpowiedzi. Warto przyjrzeć się im trochę bliżej, bo jest to bez wątpienia temat, który może w przyszłości zmienić sposób myślenia o roślinach i ich działaniu.

Witanolidy to naturalne związki roślinne zaliczane do laktonów steroidowych, czyli cząsteczek z budową zbliżoną do steroli obecnych w organizmach żywych. Występują głównie w roślinach z rodziny psiankowatych, a ich najlepiej znanym źródłem jest ashwagandha, czyli Withania somnifera. W roślinie wykonują zadania ochronne przed stresem środowiskowym i drobnoustrojami. Co ciekawe, ich ilość w surowcu zależy od odmiany, warunków uprawy oraz sposobu suszenia, a ekstrakty standaryzowane podają konkretną zawartość witanolidów.

Zainteresowanie witanolidami wynika głównie z ich wpływu na układ nerwowy oraz reakcję organizmu na stres, który bada się pod kątem osi HPA, czyli układu łączącego mózg z nadnerczami i regulującego poziom kortyzolu. W badaniach na ludziach obserwuje się, że ekstrakty standaryzowane z określoną zawartością tych związków przekładają się na obniżenie poziomu odczuwanego napięcia oraz poprawę jakości snu, choć nie wszystkie wyniki są spójne. Analizuje się także ich działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, czyli zdolność do ograniczania stresu oksydacyjnego związanego z wolnymi rodnikami. Część danych pochodzi jednak z badań laboratoryjnych lub krótkich prób klinicznych, dlatego temat w dalszym ciągu jest w fazie intensywnego sprawdzania.

Witanolidy są najczęściej omawiane za sprawą reakcji organizmu na stres, ponieważ mogą wpływać na sygnały między układem nerwowym a hormonalnym. W badaniach sugeruje się, że są w stanie usprawniać regulację kortyzolu, czyli hormonu stresu, który przy długotrwałym podwyższeniu obwiniany jest o gorszy sen oraz napięcie. W tej kwestii pojawia się pojęcie adaptogen, czyli substancja roślinna wspierająca utrzymanie równowagi organizmu niezależnie od sytuacji. Wiele osób odczuwa poprawę jakości snu oraz większy spokój, ale nauka nie potwierdza tego jednoznacznie w każdym przypadku. Ważna jest także regularność oraz jakość ekstraktu, ponieważ różnice w składzie zmieniają obserwowany efekt.

Na dziś najlepiej zbadane są ekstrakty z ashwagandhy zawierające witanolidy, a nie same witanolidy badane oddzielnie. Z badań wynika, że związki te mogą się przyczyniać do obniżenia odczuwanego stresu, poprawy snu oraz do zmian w niektórych markerach zapalnych i oksydacyjnych, ale dostępne wyniki nie są jeszcze na tyle wystarczające, aby przypisać tym związkom szerokie działanie w całym organizmie. Nadal nie ma pełnej jasności, które konkretne witanolidy są najistotniejsze, jaka dawka jest optymalna oraz jak wygląda ich długoterminowe bezpieczeństwo. Część danych pochodzi z badań laboratoryjnych, a w badaniach z udziałem ludzi często ocenia się całe ekstrakty z różnym składem. To wszystko przekłada się na to, że temat jest obiecujący, ale wciąż daleki od zamknięcia.

Choć ekstrakty zawierające witanolidy są zazwyczaj dobrze tolerowane przy krótkim stosowaniu, nie należy tego traktować jak czegoś obojętnego dla organizmu. W niektórych przypadkach pojawia się senność, dolegliwości żołądkowe, nudności oraz luźniejszy stolec. Ostrożność jest ważna przy chorobach tarczycy, schorzeniach autoimmunologicznych oraz podczas przyjmowaniu leków uspokajających, nasennych lub wpływających na odporność, ponieważ wtedy ryzyko niepożądanych reakcji rośnie. Ważny jest też skład produktu. Ekstrakt standaryzowany daje większą przewidywalność niż surowiec z dokładnie nieznaną zawartością związków aktywnych. Rozsądniejsze jest także unikanie preparatów z bardzo wysoką dawką bez solidnej potrzeby.

Zainteresowanie witanolidami to dobry pomysł głównie wtedy, gdy ktoś chce świadomie przyjrzeć się składnikom roślinnym analizowanym w badaniach i ewentualnie wypróbować je na sobie, a nie szuka szybkich rozwiązań na wszelkie zło. To temat szczególnie ważny dla osób, które zwracają uwagę na jakość suplementów oraz ich standaryzację, ponieważ różnice między produktami są bardzo duże. Lepiej traktować je jak element szerszego podejścia do zdrowia, które obejmuje sen, dietę oraz codzienne nawyki, a nie jak samodzielny punkt wyjścia i światełko w tunelu o nazwie "gorsze samopoczucie". Wiele osób interesuje się nimi z ciekawości lub w aspekcie stresu, ale decyzja o ich stosowaniu powinna wynikać z realnej potrzeby oraz świadomości ograniczeń i skutków ubocznych.

Witanolidy są ciekawym kierunkiem badań, który dopiero się rozwija. Widać potencjał, ale wciąż potrzeba więcej danych, aby mówić o konkretnych efektach. Najrozsądniej traktować je jak element większej całości, a nie główne rozwiązania codziennych problemów.