260 grobowców na pustyni. Dojrzeli w sieci. Pomogło m.in. Google Earth

• Odkryto 260 wcześniej nieznanych monumentalnych grobowców na pustyni Atbai.
• W badaniach wykorzystano zdjęcia satelitarne, m.in. z Google Earth i Bing Maps.
• Konstrukcje świadczą o złożonej kulturze dawnych społeczności pasterskich.

Jeszcze kilka dekad temu pustynia Atbai uchodziła za niemal niezbadany obszar pomiędzy starożytnym Egiptem i Nubią. Przełom przyniosły zdjęcia satelitarne z serwisów takich jak Google Earth i Bing Maps, pozwalające archeologom z międzynarodowego zespołu — w tym dr Marii Carmeli Gatto z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN — precyzyjnie zlokalizować kamienne konstrukcje. Według PAP, to podejście umożliwiło odnalezienie 260 wcześniej nieznanych grobowców, które do tej pory mogły być uznawane za jednostkowe przykłady.

Badacze w trakcie projektu Atbai Survey Project dostrzegli, że grobowce – nazywane Atbai Enclosure Burials – składają się z okrągłych lub owalnych murów, a ich wnętrza kryją zarówno pochówki ludzi, jak i zwierząt gospodarskich.

Najlepiej przebadany kompleks w Wadi Khashab, według PAP, zawiera 25 pochówków ulokowanych wokół centralnego grobu, w tym szczątki bydła, owiec i dziecka. Organizacja przestrzeni w tych nekropoliach sugeruje, że zwierzęta pełniły niezwykle istotną rolę symboliczną oraz społeczną.

Centralną rolę bydła podkreśla dr Maria Carmela Gatto, według której taki układ pochówków wskazuje na możliwość istnienia społecznej hierarchii oraz podkreśla ważność zwierząt w dawnych wierzeniach i strukturze społecznej.

Znaczenie zwierząt znajdowało odzwierciedlenie np. w organizacji przestrzeni cmentarnej. W niektórych grobowcach centralne miejsce zajmował pochówek człowieka, wokół którego rozmieszczano groby bydła i innych zwierząt. Taki układ może świadczyć o istnieniu hierarchii społecznej. Niewykluczone, że centralne pochówki należały do przywódców grup pasterskich, osób o szczególnym znaczeniu religijnym lub członków elit dysponujących dużymi stadami - stwierdziła dr Gatto, cytowana przez PAP.

Według ustaleń naukowców obiekty te były użytkowane oraz przebudowywane nawet po upływie kilkuset lat, co wskazuje na ich kluczowe znaczenie dla kolejnych pokoleń mieszkańców pustyni. Cmentarzyska powstawały głównie w pobliżu dawnych źródeł wody i szlaków pasterskich, o czym świadczą widoczne na zdjęciach satelitarnych ślady ścieżek.

Budowa takich monumentalnych kręgów z kamienia była ogromnym wyzwaniem organizacyjnym — wg szacunków przytoczonych przez PAP, przeciętny obiekt wymagał nawet 161 dni pracy jednej osoby lub kilku dni pracy grupy liczącej kilkadziesiąt osób. Dziedzictwo dawnych pasterzy regionu Atbai nadal kryje wiele tajemnic, a kolejne odkrycia są możliwe dzięki wykorzystaniu uczenia maszynowego do wykrywania analogicznych konstrukcji na obszarach mniej zbadanych, zwłaszcza w Sudanie.

Podobne monumentalne konstrukcje znajdują się także w Libii, Czadzie, Kenii czy Arabii Saudyjskiej. Wyniki odkryć na Atbai sugerują, że idee związane z kultem zmarłych, rolą zwierząt i strukturą społeczną mogły rozprzestrzeniać się szeroko wśród społeczeństw północno-wschodniej Afryki i części Półwyspu Arabskiego. Jak wskazują informacje uzyskane przez PAP, region Atbai – choć długo niedoceniany – stopniowo ujawnia znaczenie swojego dziedzictwa kulturowego i rolę dawnych społeczeństw pasterskich w historii całego kontynentu.